30 بازی برای تقویت دلبستگی ایمن میان والد و کودک

گاهی تقویت دلبستگی ایمن و ایجاد رابطه‌ای گرم و مطمئن با کودک آسان نیست، به‌ویژه وقتی او هنوز احساس راحتی یا اعتماد کامل ندارد. با این حال، جای نگرانی نیست. بسیاری از والدین، به‌خصوص والدین فرزندخوانده یا سرپرست، با چنین چالشی روبه‌رو هستند. خوشبختانه رویکردهایی مبتنی بر بازی وجود دارد که می‌تواند به شما کمک کند تا گام‌به‌گام پیوندی گرم، مطمئن و پرورش‌دهنده با فرزندتان ایجاد کنید.

فواید بازی چیست؟

کودکان به واسطه بازی با والدین می‌توانند اعتماد، خودتنظیمی، عزت‌نفس را بیاموزند و توانایی لذت بردن و تجربه شادی در روابط دلبستگی خود را تقویت کنند. بازی به بخش مهمی از پرورش دلبستگی میان بزرگسالان و کودکان ــ و در میان همه اعضای خانواده ــ تبدیل می‌شود.

بازی هدفمند بر ایجاد و تقویت دلبستگی ایمن میان والد و کودک تمرکز دارد؛ از طریق توجه به نیازها، ایجاد احساس امنیت، فراهم کردن فرصت برای کشف و تجربه، و هماهنگی با احساسات و تجربیات کودک. داشتن زمان مشخص برای بازی که بر این فواید تمرکز دارد، در کنار زمانی برای سرگرمی و تفریح خانوادگی، بسیار سودمند است. حتی غذا خوردن در زمان بازی نیز تجربه‌ای پرورش‌دهنده محسوب می‌شود.

در طول بازی، حفظ تماس چشمی، آغاز تماس بدنی و بیان کلمات تشویق‌کننده، تجربه را غنی‌تر می‌سازد. بازی‌هایی که دلبستگی را تقویت می‌کنند شامل عناصری مانند: نوبت‌گیری، تشویق به تماس بدنی، تقلید از یکدیگر، پیروی از رهبر، به اشتراک گذاشتن احساسات و تقویت مهارت‌ها هستند. والدین می‌توانند بازی‌ها را متناسب با نیازهای خاص فرزند خود سازگار کنند.

توجه به تجربیات کودک بسیار مهم است. اگر فرزند شما سابقه‌ی آسیب یا تروما دارد، باید آگاه باشید که فعالیت‌های «پرورشی» که شامل تماس چشمی و لمس هستند، ممکن است احساسات ناخوشایندی را برانگیزند.

برای کاهش این واکنش‌ها، بهتر است کودک را به مشارکت دعوت کنید، در حالی که اجازه می‌دهید او رهبری کند و آزاد باشد در صورت ناراحتی «نه» بگوید. اگر نشانه‌ای از پریشانی وجود داشت، توقف، گفت‌وگو، آرام‌سازی و تغییر فعالیت می‌تواند کمک‌کننده باشد. با دعوت‌های مکرر برای مشارکت در طول زمان، کودک احساس راحتی، اعتماد و امنیت بیشتری خواهد کرد.

ایده‌های خلاقانه برای بازی و تقویت دلبستگی ایمن

شاید شما خودتان ایده‌های زیادی برای بازی با فرزندتان داشته باشید، اما گاهی داشتن چند پیشنهاد مشخص می‌تواند شروع مسیر را آسان‌تر کند. بازی‌های هدفمند نه‌تنها سرگرم‌کننده هستند، بلکه به شکل‌گیری اعتماد، افزایش احساس امنیت، و پرورش پیوند عاطفی میان والد و کودک کمک می‌کنند. برخی از این فعالیت‌ها از مدلTheraplay  الهام گرفته شده‌اند و با تمرکز بر نیازهای کودک، ایجاد ارتباط گرم و فراهم کردن تجربه‌های مشترک، زمینه‌ی دلبستگی ایمن را تقویت می‌کنند.

* جهت مطالعه بیشتر پیشنهاد می‌شود: بررسی تأثیر دلبستگی بر سلامت روانی و ارتباطات در بزرگسالی

Theraplay  چیست؟

تراپلی یک روش درمانی تعاملی (dyadic therapy) است که بیش از ۵۰ سال پیش توسعه یافته و امروزه در سراسر جهان استفاده می‌شود. این رویکرد بر پایه‌ی نظریه‌های دلبستگی و تعاملات بازی‌محور بنا شده و هدف آن ایجاد ارتباط گرم، اعتماد و امنیت میان کودک و مراقب اصلی و در واقع تقویت دلبستگی ایمن بین کودک و والد است.

• ویژگی‌ها:
  • تمرکز بر بازی‌های ساده، لذت‌بخش و ساختاریافته.
  • تقویت دلبستگی ایمن از طریق تماس چشمی، لمس، نوبت‌گیری و تشویق.
  • کمک به کودکان برای تنظیم هیجانات، افزایش عزت‌نفس و تجربه‌ی شادی در رابطه با والدین

۳۰ بازی پیشنهادی برای تقویت دلبستگی ایمن والد-کودک

توصیه می‌شود والدین هنگام بازی، آواز خواندن، در آغوش گرفتن و گفت‌وگو با کودک، تلفن همراه، تلویزیون، تبلت و رایانه را خاموش کنند. این کار نه‌تنها کیفیت تعامل را افزایش می‌دهد، بلکه موجب تقویت دلبستگی ایمن، پایه‌های اعتماد و امنیت در کودک تقویت می‌شود. در ادامه فهرست 30 بازی پیشنهادی برای تقویت دلبستگی ایمن میان والد و کودک آورده شده است که بنابر موقعیت و وضعیت سلامت روانی کودک می‌توان آنها را بکار برد:

1. رسیدگی به دردها: از فرزندتان بپرسید آیا «دردی» دارد که نیاز به چسب زخم، کرم یا حتی یک فوت آرام داشته باشد. این دردها می‌توانند شامل خراش‌ها یا زخم‌های کوچک جسمی باشند یا ناراحتی‌های عاطفی (مثلاً وقتی در مدرسه مورد تمسخر قرار گرفته است). با همدلی به این دردها رسیدگی کنید.
2. غذا دادن: یک خوراکی کوچک و نوشیدنی آماده کنید. کودک را راحت روی بالش‌ها روبه‌روی خود یا روی دامنتان بنشانید. به او غذا بدهید، صدای جویدن را بشنوید و توجه کنید که آیا خوراکی را دوست دارد یا آماده‌ی خوردن بیشتر است. تماس چشمی را تشویق کنید.
3. بوسه‌های پروانه‌ای: ترکیبی از انواع بوسه‌ها انجام دهید. در تکنیک پروانه‌ای، مژه‌های خود را آرام روی گونه‌ی کودک حرکت دهید.
4. آرام‌سازی با پنبه: کودک را روی بالش یا دامنتان بخوابانید، چشمانش را ببندید و با یک توپ پنبه‌ای به آرامی روی اجزای صورتش حرکت کنید و درباره‌ی ویژگی‌های منحصر به‌فرد او صحبت کنید.
5. گفتن چیزهای خوب: مستقیم به چشمان کودک نگاه کنید و چند ویژگی مثبت او را بیان کنید.
6. ویژگی‌ها در آینه: همراه کودک در آینه نگاه کنید و ویژگی‌های خاص او را نشان دهید.
7. داستان «یادم هست وقتی…»:  داستانی درباره‌ی کودک تعریف کنید. این کار می‌تواند همراه با غذا دادن انجام شود. کودک در نزدیکی شما گوش می‌دهد. داستان می‌تواند خنده‌دار یا تأثیرگذار باشد، اما بهتر است زمانی را توصیف کند که کودک به یک مرحله‌ی رشدی جدید دست یافته یا شما نیاز او را برآورده کرده‌اید.
8. بخش‌های شل یا سفت: فعالیتی برای کشف اعضای بدن کودک است. بپرسید: «بینی‌ات تکان می‌خورد؟» «گوش‌هایت چطور؟» «زبانت چه‌طور؟» و …
9. بازی کیسه‌لوبیا: کیسه لوبیا را روی سر کودک بگذارید و یک کلمه‌ی رمز انتخاب کنید (مثلاً «تکان»). چند کلمه‌ی دیگر با همان حرف بگویید و تماس چشمی برقرار کنید. وقتی کلمه‌ی رمز را گفتید، کودک باید سرش را پایین بیاورد و کیسه را با دست بگیرد. توانایی کودک در گوش دادن و واکنش به‌موقع را جشن بگیرید.
10. الگوهای دست‌زدن: الگوهای مختلف دست‌زدن ایجاد کنید و از کودک بخواهید تقلید کند. همه می‌توانند نوبتی رهبر الگو باشند.
11. طرح دست، پا یا بدن: کودک را روی کاغذ بزرگ بخوابانید و دور بدنش را با ماژیک بکشید. سپس ویژگی‌های مثبت جسمی او را بنویسید (مثلاً «موهای براق مشکی، گونه‌های گلگون، بازوهای قوی»).
12. آهنگ «سر و شانه‌ها، زانوها و پاها»: این ترانه را بخوانید و هنگام نام بردن اعضای بدن، به آن‌ها اشاره کنید.
13. آینه‌سازی: روبه‌روی کودک بنشینید یا بایستید، دست‌ها را بالا بیاورید و حرکت کنید. کودک باید حرکات شما را مثل تصویر در آینه تقلید کند.
14. «کره بادام‌زمینی»، «مربا»: شما بگویید «کره بادام‌زمینی» و کودک پاسخ دهد «مربا» با تقلید لحن شما (بلند، آرام، سریع، آهسته). سپس نقش‌ها عوض شود.
15. رقص دو نفره: روبه‌روی کودک بایستید و دست‌هایش را بگیرید. با حرکات صورت یا بدن (مثلاً چشمک یا تکان سر) به او علامت دهید یک قدم به راست یا چپ بردارد. نقش رهبر و پیرو می‌تواند تغییر کند.
16. بادکنک بین دو بدن: بادکنکی را بین بدن خود و کودک (بین لگن، پاها، پیشانی یا آرنج‌ها) نگه دارید و در اتاق حرکت کنید بدون اینکه بیفتد یا بترکد.
17. تنیس بادکنکی: بادکنک را با کودک به عقب و جلو بزنید و در هوا نگه دارید. می‌توانید تعداد ضربه‌ها را بشمارید و چالش اضافه کنید.
18. گرفتن حباب‌ها: کودک باید قبل از رسیدن حباب‌ها به زمین آن‌ها را بگیرد. می‌توانید او را محدود کنید که فقط با یک عضو بدن یا همراه با شخص دیگری (دست در دست یا آرنج‌ها به هم) این کار را انجام دهد.
19. فوت پر: هرکدام کاغذ یا بالش در دست بگیرید. پر را فوت کنید تا روی کاغذ کودک بیفتد و او دوباره آن را به سمت شما فوت کند. برای کودکان بزرگ‌تر می‌توان چند پر استفاده کرد.
20. حدس پر یا پنبه: کودک چشمانش را ببندد. شما با پر یا پنبه بخش‌های مختلف بدنش را لمس کنید و او حدس بزند کدام قسمت است.
21. سفر با قالیچه‌ی جادویی: کودک روی پتو بنشیند و شما او را در اتاق با سرعت‌ها و مسیرهای مختلف (دایره‌ای، زیگزاگ) بکشید.
22. کوه حباب‌ها: ظرف بزرگی را با آب و مایع ظرفشویی پر کنید. هر عضو خانواده با نی شروع به دمیدن کند تا «کوهی از حباب» ساخته شود. سپس می‌توانند آن را با فوت آرام خراب کنند.
23. فوت توپ پینگ‌پنگ: همه روی شکم در دایره بخوابند. توپ پینگ‌پنگ در وسط قرار گیرد و هرکس تلاش کند آن را به سمت دیگری فوت کند. گرفتن دست‌ها کمک می‌کند محدوده توپ مشخص شود.
24. ترکاندن حباب‌ها: حباب بسازید و از کودک بخواهید با بخش خاصی از بدن (انگشت، آرنج، پا یا با دست زدن) آن را بترکاند.
25. آزاد شدن از کاغذ توالت: کودک را چند بار با کاغذ توالت بپیچید و سپس با کلمه‌ی رمز، قدرتش را جشن بگیرید وقتی آزاد می‌شود.
26. چرخ‌دستی: پاهای کودک را بگیرید و او روی دست‌هایش حرکت کند.
27. رقص روی پاها: کودک روی پاهای شما بایستد، شما او را حمایت کنید و همراه با آواز برقصید. می‌توانید نام کودک را در ترانه بیاورید.
28. آینه، آینه روی دیوار: روبه‌روی کودک بایستید و حرکات دست یا صورت انجام دهید تا او تقلید کند، مثل تصویر در آینه.
29. پتو و پاپ‌کورن: پتوی کوچکی را روی زمین بگذارید و چند توپک یا پنبه روی آن قرار دهید. شما و کودک گوشه‌های پتو را بگیرید و با تکان دادن، توپک‌ها مثل پاپ‌کورن بپرند.
30. هل بده، بلند کن: روبه‌روی کودک بنشینید و کف دست‌ها را مقابل هم قرار دهید. با علامت (کلمه یا چشمک) کودک شما را هل دهد و شما اغراق‌آمیز به عقب بیفتید. سپس دست‌هایتان را دراز کنید تا او شما را بلند کند.

* جهت مطالعه بیشتر پیشنهاد می‌شود: 50 ایده برای بازی کودک در خانه

در ادامه این 30 بازی در جدول به صورت خلاصه و کاربردی آورده شده است :

جمع‌بندی و نکات پایانی

بازی هدفمند باید همیشه احساس امنیت و اعتماد را در کودک تقویت کند. با رشد اعتماد، می‌توانید فرزندتان را به انجام فعالیتی دعوت کنید، حتی اگر در ابتدا مردد باشد. برای اطمینان خاطر، می‌توانید از او بپرسید: “می‌خواهی دوباره این بازی را امتحان کنیم؟” یا “اگر این‌طور لمس کنیم، احساس امنیت بیشتری داری؟” یا “چطور می‌توانیم بازی را تغییر دهیم تا بهتر شود؟” همچنین می‌توانید بگویید: “بیایید کار دیگری انجام دهیم، دوست داری چه کنیم؟” یا “می‌توانیم این بازی را زمان دیگری امتحان کنیم.”

با استفاده از این راهبردها، در نهایت سطح راحتی کودک افزایش می‌یابد و از طریق تعاملات سرگرم‌کننده و دلبستگی سالم‌تر، اعتماد او را به دست خواهید آورد.